व्यवस्थापन शिक्षा अर्थात् MBA अहिले करियर बनाउने सबैभन्दा लोकप्रिय विकल्पमध्ये एक बनेको छ। उच्च तलब, प्रतिष्ठित पद र छिटो उचाइ चढ्ने सपना देखाउँदै सयौं संस्थानहरूले विद्यार्थी तानिरहेका छन्। तर पछिल्लो समय अल्टर्नेटिभ तथा निजी B-स्कूलहरूबारे एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ — के यस्ता संस्थानहरूले देखाउने सपना वास्तवमै यथार्थसँग मेल खान्छ?
बढ्दो B-स्कूल, घट्दो भरोसा
भारतमा हजारौं B-स्कूल सञ्चालनमा छन्। तीमध्ये केही मात्र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धी मानिन्छन् भने ठूलो संख्या मध्यम र तल्लो स्तरका छन्। यिनै संस्थानहरूले अत्यधिक शुल्क लिएर पनि गुणस्तरीय शिक्षा र सुनिश्चित रोजगारी दिन नसकेको गुनासो बढ्दो छ।
धेरै B-स्कूलहरूले भर्ना अभियानका क्रममा उच्च तलब, शतप्रतिशत प्लेसमेन्ट र बहुराष्ट्रिय कम्पनीमा जागिरको वाचा गर्छन्। तर अध्ययन पूरा भएपछि ठूलो संख्यामा विद्यार्थीहरू बेरोजगार वा अत्यन्त कम तलबमा काम गर्न बाध्य हुने अवस्था देखिन्छ।
३०–५० लाख शुल्क, तर नतिजा कमजोर
अहिले धेरै अल्टर्नेटिभ B-स्कूलहरूले दुई वर्षे MBA वा व्यवस्थापन कार्यक्रमका लागि ३० देखि ५० लाख रुपैयाँसम्म शुल्क लिने गरेका छन्। विद्यार्थीले यस्तो ठूलो रकम तिर्दा भविष्य सुरक्षित हुन्छ भन्ने अपेक्षा स्वाभाविक हो। तर वास्तविकतामा धेरै संस्थानमा प्लेसमेन्ट दर निकै न्यून छ र औसत तलब पनि अपेक्षा अनुसार नपुग्ने गरेको पाइएको छ।
कतिपय संस्थानले केही सीमित विद्यार्थीको उच्च तलबलाई देखाएर सम्पूर्ण ब्याच सफल भएको भ्रम सिर्जना गर्छन्। वास्तविक तथ्याङ्क भने लुकाइने वा अस्पष्ट बनाइने गरेको आरोप पनि लाग्दै आएको छ।
ऋणमा डुब्ने युवा, करियर अन्योलमा
उच्च शुल्क तिर्न नसक्ने धेरै विद्यार्थी शिक्षा ऋण लिएर पढ्न जान्छन्। तर अध्ययनपछि अपेक्षित जागिर नपाउँदा उनीहरू ऋणको भारी बोकेर अनिश्चित भविष्यतर्फ धकेलिन्छन्। यसले मानसिक तनाव, करियरमा निराशा र सामाजिक दबाब समेत बढाउने गरेको छ।
विशेषगरी ग्रामीण वा मध्यम वर्गीय परिवारबाट आएका विद्यार्थीहरू यस्ता B-स्कूलहरूको चम्किलो प्रचारमा परेर सबैभन्दा बढी जोखिममा पर्ने गरेका छन्।
शिक्षा कि व्यापार?
शिक्षा क्षेत्रलाई व्यापारको रूपमा मात्र हेर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गएको भन्दै विज्ञहरूले चिन्ता व्यक्त गर्दै आएका छन्। व्यवस्थापन शिक्षाको मूल उद्देश्य नेतृत्व विकास, सीप अभिवृद्धि र व्यावसायिक सोच निर्माण हुनु पर्नेमा, धेरै संस्थान नाफामुखी बनेको आरोप छ।
गुणस्तरीय शिक्षक, उद्योगसँगको सम्बन्ध, अनुसन्धान र व्यावहारिक तालिमभन्दा बढी ध्यान मार्केटिङ र ब्रान्डिङमा केन्द्रित हुँदा शिक्षा स्तर खस्कँदै गएको देखिन्छ।
विद्यार्थीले अब के हेर्नुपर्छ?
विशेषज्ञहरूका अनुसार व्यवस्थापन शिक्षा रोज्दा केवल नाम, विज्ञापन वा चम्किलो भवन हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। संस्थानको वास्तविक प्लेसमेन्ट स्थिति, पढाइको गुणस्तर, शिक्षकको अनुभव, उद्योगसँगको सम्बन्ध र पूर्व विद्यार्थीको अवस्था बुझेर मात्र निर्णय लिनु आवश्यक छ।
निष्कर्ष
MBA वा व्यवस्थापन डिग्री आफैंमा असफल होइन, तर गलत संस्थानको छनोट ले उज्जवल भविष्यको सट्टा आर्थिक र मानसिक बोझ दिन सक्छ। त्यसैले लाखौँ रुपैयाँ खर्च गर्नु अघि गहिरो अनुसन्धान र यथार्थ बुझाइ अनिवार्य भएको स्पष्ट देखिन्छ।
