नेपालको इतिहासमा प्रजातन्त्र दिवस केवल एक सार्वजनिक बिदाको दिन मात्र होइन, यो मुलुकले निरंकुश राजतन्त्रबाट लोकतन्त्रसम्मको संघर्ष र प्राप्ति स्मरण गर्ने ऐतिहासिक अवसर हो। यो दिवस प्रत्येक वर्ष फागुन ७ गते मनाइन्छ, जुन दिन २००७ सालमा (1951 ई.) राणा शासनको अन्त्य र जनताले लोकतन्त्रको पहिलो महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेको दिन हो।
राणा शासनको अन्त्य र लोकतन्त्रको प्रारम्भ
१९४०–५० को दशकमा नेपालमा राणा राजतन्त्र शासन गर्दै थियो, जसले करिब एक शताब्दीसम्म देशको सारा सत्ता र निर्णय प्रक्रियामा एकपक्षीय नियन्त्रण कायम राखेको थियो। राणा शासनमा साधारण जनताको अधिकार लगभग पूर्ण रूपमा सीमित थिए, प्रेस स्वतन्त्रता नहुँदो, राजनीतिक आन्दोलन कडा दमनमा पर्ने, र शिक्षा तथा प्रशासनमा अनावश्यक नियन्त्रण हुने अवस्था थियो।
तर, भित्री र बाह्य दबाबका कारण जनता र राष्ट्रिय राजनीतिक समूहहरू सक्रिय भए। विभिन्न क्रान्तिकारी संगठन, विद्यार्थी आन्दोलन र बहुदलीय आन्दोलनको प्रभावले २००७ सालमा राणा शासनको अन्त्य भयो। यस ऐतिहासिक दिनमा, पंडित बिपिन गुरुङ लगायतका नेताहरूको नेतृत्वमा राणा शासनको निरंकुश सत्ता ढलेको थियो र नेपालले पहिलो पटक बहुदलीय लोकतन्त्र अपनाएको थियो।
प्रथम प्रजातान्त्रिक संविधान र चुनौतिहरू
राणा शासनको अन्त्यसँगै नेपालमा पहिलो प्रजातान्त्रिक संविधान निर्माण भएको थियो। जनताले मतदान गर्ने, राजनीतिक दल स्थापना गर्ने र सरकारको नीतिमा सहभागी हुने अधिकार पाएका थिए। तथापि, यो लोकतन्त्र स्थायी भएन। राजनीतिक अस्थिरता, राजा र पार्टीबीचको शक्ति द्वन्द्व, र संवैधानिक संकटहरूले गर्दा प्रजातन्त्र बारम्बार चुनौतीमा परिरह्यो।
यसरी, प्रजातन्त्र दिवस केवल उत्सव होइन, यो संघर्ष, बलिदान र निरन्तर प्रयासको प्रतीक बन्यो। प्रत्येक वर्षको प्रजातन्त्र दिवसले सहिदहरूको योगदान, राजनीतिक आन्दोलनको मूल्य, र जनअधिकारको सम्मानलाई स्मरण गराउँछ।
२००७ सालपछि लोकतन्त्र र प्रजातन्त्र दिवसको महत्व
२००७ सालको सफल आन्दोलनपछि नेपालमा लोकतन्त्र स्थापनाका धेरै चरण आए। २०६३–६४ सालको जनआन्दोलनले पञ्चायती प्रणालीको अन्त्य गरी बहुदलीय लोकतन्त्रलाई पुनः सक्रिय बनायो। २०७२ सालको संविधानसभाले संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रूप प्रदान गर्यो।
यसै सन्दर्भमा प्रजातन्त्र दिवसले जनतामा लोकतन्त्रको महत्व बुझाउने, नागरिक अधिकार र दायित्वको शिक्षण दिने, र मुलुकको दिगो विकास र समृद्धि हासिल गर्न प्रेरित गर्ने ऐतिहासिक भूमिका निर्वाह गर्छ।
सांस्कृतिक र सामाजिक पक्ष
नेपालमा प्रजातन्त्र दिवस केवल राजनीतिक दिन नभई सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्वको दिन पनि हो। विद्यालय, विश्वविद्यालय, सरकारी कार्यालय, र समाजिक संघ–संस्था यस दिन विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गर्छन्। प्रजातन्त्र दिवसको अवसरमा सहिद स्मृति सभा, लोकतान्त्रिक मूल्यका विषयमा सम्मेलन, र सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूले जनतालाई लोकतन्त्र र मानवअधिकारको महत्वमा शिक्षित गर्छन्।
प्रजातन्त्र दिवस नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रा र जनसँघर्षको प्रतीक हो। यो दिवसले नागरिकहरूलाई सम्झाउँछ कि अधिकार केवल प्राप्त गरिनु पर्याप्त होइन; त्यसको संरक्षण र जिम्मेवार प्रयोग पनि उत्तिकै आवश्यक छ। इतिहासले देखाएको छ कि लोकतन्त्र सजिलो उपलब्धि होइन; बलिदान, सहिष्णुता, र सहकार्यले मात्र यसको संरक्षण सम्भव हुन्छ।
नेपालका नागरिकहरूको लागि प्रजातन्त्र दिवसले अतीतको सम्झना, वर्तमानको मूल्याङ्कन, र भविष्यको मार्गदर्शन गर्ने ऐतिहासिक र प्रेरणादायी अवसरको रूपमा रहिरहने छ।
