एउटा नक्षत्र अस्ताएको छ, तर उहाँको विचार, कृति र कृतित्व अझै जीवित रहनेछ
-राजेश कुमार कर्ण ।
बहुआयामी प्रतिभाका धनी, भाषाविद्, साहित्यकार, संस्कृतिविद् तथा नेपाली, मैथिली, हिन्दी र अंग्रेजी भाषाका विद्वान् डा. राजेन्द्रप्रसाद बिमल अब हामीबीच रहनुभएन। उहाँको २०८३ साल साउन २५ गते राति करिब १ बजे निधन भएको जानकारी पारिवारिक स्रोतले दिएको छ। उहाँको अन्त्येष्टि संस्कार २६ गते मङ्गलबार दिउँसो ३ बजे गरिने कार्यक्रम रहेको छ।
डा. बिमलको निधन केवल एउटा व्यक्तिको मृत्यु होइन, नेपाली साहित्य, मैथिली भाषा, संस्कृति, दर्शन र बौद्धिक चिन्तनको एउटा युगको अवसान हो। उहाँको निधनसँगै नेपालको साहित्यिक तथा बौद्धिक आकाशमा एउटा उज्यालो नक्षत्र अस्ताएको छ।
तर नक्षत्र अस्ताउँदा त्यसको प्रकाश समाप्त हुँदैन। त्यसको प्रकाश स्मृति, विचार, कृति र संस्कारका रूपमा पुस्तौँसम्म फैलिइरहन्छ। डा. बिमल पनि आफ्ना कृति, अनुसन्धान, विचार र बौद्धिक योगदानका कारण भौतिक रूपमा हामीमाझ नरहे पनि नेपाली समाजको चेतनामा दीर्घकालसम्म जीवित रहनुहुनेछ।
जीवन नै भाषा, साहित्य र संस्कृतिको साधना
डा. बिमलले आफ्नो जीवनलाई भाषा, साहित्य, संस्कृति र दर्शनको गहिरो अध्ययन, अनुसन्धान र अन्वेषणमा समर्पित गर्नुभयो। नेपाली, मैथिली, हिन्दी र अंग्रेजी भाषामाथिको उहाँको गहिरो पकड तथा पूर्वीय दर्शनप्रतिको निरन्तर चिन्तन र बहसले उहाँलाई साधारण साहित्यकार वा अध्येताको सीमाभन्दा धेरै माथि स्थापित गरेको थियो।
उहाँका लागि भाषा केवल सञ्चारको माध्यम थिएन। भाषा एउटा सभ्यताको स्मृति थियो, संस्कृतिको संवाहक थियो र समाजको आत्मा थियो। साहित्य केवल मनोरञ्जनको विषय थिएन; त्यो मानिस, समाज र समयलाई बुझ्ने माध्यम थियो। संस्कृति केवल परम्परा थिएन; त्यो एउटा समुदायको ऐतिहासिक चेतना र पहिचान थियो।
यही दृष्टिकोणका कारण उहाँले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा अध्ययन, अध्यापन, अनुसन्धान र सिर्जनामा बिताउनुभयो।
बाल्यकालमा आर्थिक अभाव र अनेकौँ कठिनाइको सामना गर्नुपरे पनि उहाँले ती चुनौतीलाई आफ्नो जीवनको अवरोध बन्न दिनुभएन। संघर्षबाट निस्किएर उहाँ एउटा प्रखर, दृढ र स्वाभिमानी व्यक्तित्वका रूपमा स्थापित हुनुभयो। प्राध्यापन पेशामा संलग्न हुँदै उहाँले आफ्नो बौद्धिक व्यक्तित्वलाई राष्ट्रिय तहमा स्थापित गर्न सफल हुनुभयो।
पदभन्दा ज्ञानलाई रोज्ने व्यक्तित्व
जीवनकालमा उहाँलाई विभिन्न पद र जिम्मेवारीका अवसरहरूको प्रस्ताव आएपनि उहाँले त्यसलाई स्वीकार गर्नुभएन। तर पद, प्रतिष्ठा वा राजनीतिक पहुँचभन्दा ज्ञान, अध्ययन र स्वतन्त्र चिन्तनलाई प्राथमिकता दिने उहाँको स्वभाव थियो।
उहाँका लागि पद क्षणिक थियो, तर ज्ञान शाश्वत।
त्यसैले उहाँले जीवनको ठूलो ऊर्जा पद प्राप्त गर्ने दौडमा होइन, अध्ययन, अनुसन्धान, चिन्तन र सिर्जनामा लगाउनुभयो। यही कारण उहाँको व्यक्तित्व कुनै एउटा संस्था, पद वा जिम्मेवारीले परिभाषित गर्न सक्ने खालको थिएन।
एउटा व्यक्तित्व, जसको उपस्थितिले कार्यक्रमको केन्द्र बदलिन्थ्यो
डा. बिमलको व्यक्तित्व नै असाधारण थियो। उहाँ जुन सभा, सम्मेलन वा साहित्यिक कार्यक्रममा पुग्नुहुन्थ्यो, त्यहाँ उहाँ स्वतः चर्चाको केन्द्र बन्नुहुन्थ्यो। उहाँको ज्ञान, वक्तृत्व, प्रस्तुति र व्यक्तित्वको प्रभावले कार्यक्रमलाई नै फरक उचाइमा पुर्याउँथ्यो।
यस्तो ‘टावरिङ पर्सनालिटी’प्रति समाजमा सम्मानसँगै कहिलेकाहीँ ईर्ष्या र द्वेष पनि उत्पन्न हुने गर्दछ। डा. बिमलले पनि जीवनकालमा यसको अनुभव गर्नुपर्यो। उहाँका केही समकक्षीबाट प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा आलोचना र विरोधसमेत भयो।
तर इतिहासले व्यक्तिको क्षणिक आलोचनाभन्दा उसको दीर्घकालीन योगदानलाई सम्झिन्छ।
आज उहाँ हामीमाझ हुनुहुन्न। अब उहाँको मूल्याङ्कन व्यक्तिगत आग्रह, पूर्वाग्रह वा तत्कालीन सम्बन्धका आधारमा होइन, उहाँले छाडेर जानुभएको ज्ञान, साहित्य, अनुसन्धान र सांस्कृतिक योगदानका आधारमा हुनुपर्छ।
मधेसी मूलका भए पनि नेपाली साहित्यप्रतिको उहाँको योगदान अविस्मरणीय
डा. बिमल मधेसी मूलका हुनुहुन्थ्यो। तर नेपाली भाषा, नेपाली साहित्य र नेपालको राष्ट्रिय सांस्कृतिक चेतनाप्रति उहाँको प्रेम र समर्पणमा कहिल्यै कमी आएन।
उहाँले नेपाली र मैथिलीबीच कुनै विभाजनको पर्खाल खडा गर्नुभएन। बरु भाषाहरूलाई एकअर्काका प्रतिस्पर्धी नभई सहयात्रीका रूपमा हेर्नुभयो।
यस अर्थमा उहाँको व्यक्तित्व आफैँमा एउटा सेतु थियो—मिथिला र नेपालबीचको, मैथिली र नेपालीबीचको, परम्परा र आधुनिकताबीचको तथा स्थानीयता र राष्ट्रियता ।
त्यसैले नेपाली साहित्यिक जगत् उहाँको योगदानप्रति सधैँ ऋणी रहनेछ।
जीवनकालकै सबैभन्दा ठूलो सम्मान
डा. बिमलले आफ्नो जीवनकालमा विभिन्न पुरस्कार, सम्मान र अभिनन्दन प्राप्त गर्नुभयो। ती सम्मानप्रति उहाँले सदैव कृतज्ञता व्यक्त गर्नुभयो।
तर उहाँको जीवनकालमा प्राप्त सबैभन्दा विशिष्ट र राष्ट्रिय महत्त्वको सम्मानका रूपमा नेपाली सेनाको टुकडीबाट विशेष सलामीसहित राष्ट्रिय ध्वजासहित रथारोहण गराई काठमाडौँ नगर परिक्रमा गराइएको प्रसङ्गलाई लिन सकिन्छ। उक्त सम्मानले उहाँको राष्ट्रिय योगदानलाई विशेष रूपमा उजागर गरेको थियो।
उहाँ स्वयंले पनि त्यस सम्मानको प्रशंसा गर्नुभएको थियो।
तर प्रश्न यहाँ उठ्छ—जुन स्तरको व्यक्तित्व र योगदान डा. बिमलको थियो, त्यसअनुसार उहाँलाई हामीले पर्याप्त सम्मान गर्यौँ त?
उत्तर खोज्दा सम्भवतः हामी सबै केही क्षण मौन हुनुपर्ने हुन्छ।
अब राज्यले के गर्न सक्छ?
मृत्युपछि गरिने सम्मानले मृतकलाई जीवन फर्काउँदैन। तर त्यसले जीवित समाजलाई आफ्नो मूल्य र दायित्व सम्झाउँछ।
त्यसैले अब डा. बिमलप्रतिको सम्मान केवल श्रद्धाञ्जलीका शब्दमा सीमित हुनु हुँदैन। उहाँको योगदानलाई संस्थागत रूपमा संरक्षण गर्नुपर्छ।
उहाँको नाममा—
- राष्ट्रिय वा प्रदेशस्तरीय ‘डा. राजेन्द्रप्रसाद बिमल साहित्य पुरस्कार’ स्थापना गर्न सकिन्छ।
- भाषा, साहित्य, संस्कृति र दर्शनको अध्ययन–अनुसन्धानका लागि डा. राजेन्द्रप्रसाद बिमल स्मृति कोष स्थापना गर्न सकिन्छ।
- मैथिली, नेपाली तथा अन्य भाषाको अनुसन्धानका लागि डा. बिमल स्मृति प्रतिष्ठान वा फाउन्डेसन गठन गर्न सकिन्छ।
- उहाँका सम्पूर्ण कृति, लेख, अनुसन्धान, अन्तर्वार्ता, अप्रकाशित सामग्री र निजी पुस्तकालयलाई संरक्षण गरी डिजिटल अभिलेख बनाउन सकिन्छ।
- उहाँको जीवन र योगदानमाथि अनुसन्धान गर्ने विद्यार्थी तथा अनुसन्धानकर्ताका लागि छात्रवृत्ति स्थापना गर्न सकिन्छ।
यी कामहरू उहाँको स्मृतिमा गरिने वास्तविक श्रद्धाञ्जली हुनेछन्।
तत्कालको आवश्यकता—एक दिनको विशेष सार्वजनिक बिदा
तर यी दीर्घकालीन कामसँगै अहिले नै गर्नुपर्ने एउटा महत्वपूर्ण काम छ।
डा. राजेन्द्रप्रसाद बिमलको सम्मानमा नेपाल सरकार, मधेस प्रदेश सरकार तथा सम्बन्धित स्थानीय तहले उचित समयमा कम्तीमा एक दिनको विशेष सार्वजनिक बिदा घोषणा गर्नुपर्छ।
यो बिदा सामान्य प्रशासनिक बिदा होइन, एक विद्वान् र राष्ट्रका लागि जीवन समर्पण गरेका व्यक्तित्वप्रति राज्यले व्यक्त गर्ने औपचारिक सम्मान हुनुपर्छ।
त्यो दिन देशका साहित्यकार, भाषाविद्, संस्कृतिविद्, प्राध्यापक, अनुसन्धानकर्ता, पत्रकार, जनप्रतिनिधि तथा नागरिक समाजले उहाँको योगदानमाथि विमर्श गर्न सक्नेछन्। विभिन्न स्थानमा श्रद्धाञ्जली सभा, साहित्यिक गोष्ठी, विचार–विमर्श र स्मृति कार्यक्रम आयोजना गर्न सकिनेछ।
यसरी एक दिनको बिदा केवल कार्यालय बन्द गर्ने निर्णय हुनेछैन; यो एउटा युगपुरुषको योगदानलाई सामूहिक रूपमा सम्झने राष्ट्रिय अवसर हुनेछ।
प्रदेश सरकारले अन्त्येष्टिअघि विशेष सम्मान गर्नुपर्छ
मधेस प्रदेश सरकारले उहाँको अन्त्येष्टि संस्कारअघि नै विशेष सम्मान प्रदान गर्नु पनि आवश्यक छ। यसअघि विशिष्ट व्यक्तित्वको निधनमा राज्य तथा प्रदेशका तर्फबाट गरिँदै आएको सम्मानको परम्परालाई निरन्तरता दिनुपर्छ।
तर उहाँको निवासमा पुग्दा त्यस प्रकारको विशेष सम्मानको तयारी नदेखिनु दुःखद पक्ष हो।
राज्यले कुनै व्यक्तिलाई सम्मान गर्न उसको मृत्यु पर्खिरहनु नपर्ने हो। अझै पनि समय छ—अन्त्येष्टिअघि उहाँको योगदान र व्यक्तित्वअनुकूल राज्यको तर्फबाट सम्मान प्रदान गरिनुपर्छ।
व्यक्तिगत अनुभव र अनुसन्धानले देखाएको अर्को पक्ष
डा. बिमलसँग निकट भएर संवाद गर्ने अवसर पाएका व्यक्तिहरूका लागि उहाँ केवल एउटा सार्वजनिक व्यक्तित्व मात्र हुनुहुन्नथ्यो। उहाँभित्रको विद्वत्ता, संघर्ष, संवेदना र जीवनदृष्टिलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर पनि थियो।
उहाँकै जीवनकालमा उहाँसँग करिब चार घण्टा लामो अन्तर्वार्ता लिने अवसर प्राप्त भयो। उहाँका पूर्वप्रकाशित थेसिस तथा अनुसन्धान सामग्रीको अध्ययनका आधारमा मैथिली भाषामा उहाँमाथि नयाँ अनुसन्धानात्मक थेसिससमेत तयार गर्ने अवसर प्राप्त भयो।
त्यस अध्ययन र संवादबाट उहाँको जीवनका उज्याला पक्ष मात्र होइन, केही तीतो सत्यहरू पनि नजिकबाट बुझ्ने अवसर प्राप्त भयो।
तर महान् व्यक्तित्वको जीवन सधैँ सरल र एकरङ्गी हुँदैन। संघर्ष, अभाव, उपेक्षा, प्रशंसा, आलोचना, सम्मान र असन्तुष्टि—यी सबैले एउटा व्यक्तिको जीवनलाई पूर्ण बनाउँछन्।
डा. बिमलको जीवन पनि त्यस्तै एउटा जटिल तर प्रेरणादायी यात्रा थियो।
अब उहाँको अनुपस्थितिमा हाम्रो दायित्व
उहाँले जीवनकालमा जति माया, सहयोग र सद्भाव पाउनुपर्ने थियो, त्यति पाउन नसकेको अनुभूति उहाँका निकटस्थहरूमा रहेको हुन सक्छ। तर अब त्यसको हिसाब–किताब गर्नुभन्दा ठूलो प्रश्न उहाँले छाडेर जानुभएको बौद्धिक सम्पदाको संरक्षण हो।
मृत्युले शरीरलाई अन्त्य गर्छ, विचारलाई होइन।
मानिस एक दिन जान्छ; उसको विचार, कृति र कर्मले उसको स्थान ओगटिरहन्छ। त्यसैले डा. बिमललाई सम्झने सबैभन्दा राम्रो तरिका उहाँका विचारलाई निरन्तरता दिनु हो।
पूर्वीय दर्शनमाथि निरन्तर चिन्तन र बहस गर्ने उहाँको बौद्धिक परम्परालाई अगाडि बढाउनु हो। भाषा र संस्कृतिको संरक्षणका लागि उहाँले गरेको अनुसन्धानलाई संस्थागत गर्नु हो। नयाँ पुस्तालाई उहाँको योगदानसँग परिचित गराउनु हो।
एउटा नक्षत्र अस्तायो, प्रकाश बाँकी छ
डा. राजेन्द्रप्रसाद बिमलको निधनले नेपाली साहित्यिक र बौद्धिक क्षेत्रमा अपूरणीय क्षति पुगेको छ। उहाँको निधन एउटा युगको मौन अवसानजस्तै हो।
तर जीवनको अन्त्यसँगै कृतित्वको अन्त्य हुँदैन।
शरीर नश्वर छ, विचार अमर हुन सक्छ। आवाज मौन हुन्छ, तर शब्द बाँकी रहन्छन्। मानिस विदा हुन्छ, तर उसले निर्माण गरेको चेतना पुस्तौँसम्म यात्रा गरिरहन्छ।
डा. बिमल पनि अब आफ्नो कृति, अनुसन्धान, विचार, दर्शन र योगदानमार्फत हामीबीच जीवित रहनुहुनेछ।
त्यसैले उहाँप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली केवल फूल चढाउनु होइन—उहाँको योगदानलाई राज्यले स्वीकार गर्नु, समाजले सम्झनु र नयाँ पुस्ताले अगाडि बढाउनु हो।
यसका लागि पहिलो र तत्कालीन कदमका रूपमा नेपाल सरकार, मधेस प्रदेश सरकार तथा स्थानीय तहले डा. राजेन्द्रप्रसाद बिमलको सम्मानमा एक दिनको विशेष सार्वजनिक बिदा घोषणा गर्नुपर्छ।
त्यो एक दिन उहाँका लागि मात्र हुने छैन।
त्यो दिन भाषाका लागि समर्पित जीवनको सम्मान हुनेछ।
साहित्यका लागि समर्पित साधनाको सम्मान हुनेछ।
संस्कृतिका लागि गरिएको तपस्याको सम्मान हुनेछ।
र एउटा विद्वान् नागरिकप्रति राष्ट्रले व्यक्त गर्ने कृतज्ञताको दिन हुनेछ।
डा. राजेन्द्रप्रसाद बिमलप्रति सतसत् नमन।
हार्दिक श्रद्धाञ्जली।
