सन् २०२६, ५ फेब्रुअरी मा अमेरिका र रूस बीचको अन्तिम बाँकी रहेको परमाणु शस्त्र नियन्त्रण सन्धि ‘न्यु स्टार्ट’ (New START) औपचारिक रूपमा समाप्त भएको छ। यो दशकौँसम्म चलेको शीत युद्ध–पछिको परमाणु सन्तुलन र तनाव नियन्त्रणको आधारभूत ढाँचा रहेको थियो।
यो सन्धि पहिलोपटक २०१० मा हस्ताक्षर भएको थियो र त्यसपछिका वर्षहरूमा विस्तृत निरीक्षण तथा पारदर्शिताका संयन्त्रहरूले दुवै राष्ट्रका रणनीतिक परमाणु शस्त्रहरूमा सीमा र नियन्त्रणको व्यवस्थापना गर्यो। तर अब, पहिलोपटक करिब ५० वर्षपछि, दुवै देशबीच कुनै बाध्यकारी परमाणु नियन्त्रण ढाँचा रहँदैन।
न्यु स्टार्ट सन्धि: भूमिका र महत्व
सन्धिले दुवै देशलाई १,५५० रणनीतिक हतियार भन्दा बढी तैनाथ नराख्ने सीमा तोकेको थियो। यसले विशेष किसिमका मिसाइल, बमबार्डियर र अन्य डेलिभरी प्रणालीहरूमा प्रतिबन्ध लगायो। साथै, पारदर्शिता र अनुगमन मार्फत अनुमोदन, सूचना आदानप्रदान र आपसी भरोसा निर्माणको व्यवस्था पनि गरियो।
तर कोरोना महामारी २०२० बाट inspections रोकियो, र त्यसपछि पनि विवाद तथा ढिलाइले प्रभावकारिता कम भयो। रूसले २०२३ मा यसको गतिविधिमा सहभागी नहुने निर्णय गरे पनि औपचारिक रूपमा सन्धिलाई छोडेको भने बताएको थिएन। अब, यसका सबै नियम र सीमा अन्त्य भइसकेका छन्।
मुख्य प्रभाव: अनुशासन विहीन परमाणु संसारको सम्भावना
हथियार दौडको जोखिम बढ्यो
संसारका सबैभन्दा ठूलो ९०% परमाणु शस्त्र स्टक अमेरिका र रूससँग छन्। संरक्षण र प्रतिबन्धको समाप्तिले दुवैले चाहँदा वा आवश्यकता महसुस गर्दा हतियार संख्या वृद्धि गर्न सक्ने सम्भावना बढ्छ। सीमा नहुँदा, दुवै पक्षले आफ्ना हतियार पारदर्शिता र निरीक्षणबिना तैनाथ गर्न सक्ने वातावरण बन्न सक्छ, जसले धरातलीय विश्वासहीनता र तिव्र प्रतिस्पर्धाको स्थिति जन्म दिन सक्छ।
विश्वव्यापी अस्थिरता र सम्बन्धित जोखिमहरू
संयुक्त राष्ट्र महासचिवले यसलाई “गंभीर क्षण” र विश्व शान्ति तथा सुरक्षा जोखिममा गम्भीर मोडमा पुगेको घटना बताए। यस्तो अवस्थामा तीव्र भूराजनीतिक टकरावको सम्भावना र गलतफहमीको जोखिम बढ्छ, जसले आकस्मिक एवं दुर्घटनात्मक प्रतिक्रिया निम्त्याउन सक्छ।
नयाँ औपचारिक सम्झौता कठिन
अमेरिकी पक्षले चीनलाई समेत समावेश गर्ने थप विस्तृत सन्धिको प्रस्ताव गरेको छ, तर चीनले दुईपक्षीय वार्तामा सहभागी नहुने र आफ्नो रणनीतिक स्थिति जारी राख्ने घोषणा गरेको छ। पिछिल्ला सन्धिहरूका अपवादहरूलाई हेर्दा मौलिक विश्वास, स्थिरता र विश्वसनीयता पुनःनिर्माणका लागि नयाँ समझदारी आवश्यक छ, जसले वर्षौँ कूटनीतिक क्रियाकलाप माग्छ।
वैश्विक प्रतिक्रिया र सार्वजनिक आवाज
वैश्विक शान्ति समूहहरूले यस निर्णयको विरोध गर्दै नयाँ शान्ति तथा दीर्घकालीन संयन्त्रहरूको तत्काल आवश्यकता अपील गरेका छन्। विश्लेषकहरूले चेतावनी दिएका छन् कि New START को समाप्तिले अनियन्त्रित परमाणु प्रतियोगिता र रणनीतिक सन्देह बढाउन सक्छ, जसले द्वन्द्व जोखिमलाई अझ नजिक ल्याउँछ।
अन्त्यमा: नयाँ युग वा नयाँ जोखिम?
यस सन्धिको समाप्तिले केवल दुई महाशक्तिहरूबीचको अस्तित्वहीन परमाणु नियन्त्रणलाई संकेत गरेको छैन, यसले विश्वव्यापी सुरक्षा तन्त्रमा ठूलो रिक्तता र विश्वास पुनर्निर्माण चुनौती सिर्जना गरेको छ।
विश्व समुदायका लागि अब चुनौती नै ठूलो छ — नयाँ विश्वास, नयाँ रणनीतिक ढाँचा, र दीर्घकालीन शान्ति सुनिश्चित गर्ने आधुनिक सञ्चार र कूटनीतिज्ञता प्रणाली विकास गर्नु। त्यसैले आजको यो क्षण शायद केवल समाप्ति होइन — भविष्यका विश्वव्यापी सुरक्षा नियमहरू निर्माण गर्ने सबक र पुर्नअधिवेशनको शुरुवात पनि हो।
