केही वस्तु यस्ता हुन्छन् जसले केवल सम्पत्ति वा शक्ति मात्र होइन, एउटा युगको प्रतीकको भूमिका पनि खेल्छन् । भारतको इतिहासमा ‘मयूर सिंहासन’ त्यस्तै एउटा रहस्यमय र चर्चित वस्तु मानिन्छ । सुन, हिरा र बहुमूल्य रत्नले सजाइएको यो सिंहासनको कथा शक्ति, वैभव, युद्ध र लुटसँग जोडिएको छ ।
इतिहासकारहरूका अनुसार मुगल सम्राट शाहजहाँले आफ्नो शासनकालमा अत्यन्त भव्य सिंहासन निर्माण गराएका थिए । यसलाई ‘मयूर सिंहासन’ भनिनुको कारण यसको पछाडिको भागमा फैलिएको मयूरको पंखजस्तो कलात्मक आकृति रहेको बताइन्छ ।
सिंहासन निर्माणमा ठूलो परिमाणमा सुन प्रयोग गरिएको थियो । त्यसमा दुर्लभ र बहुमूल्य रत्न जडान गरिएको उल्लेख पाइन्छ । केही इतिहासकारहरूले यसको निर्माणमा वर्षौं समय लागेको र त्यसबेला अकल्पनीय मानिने रकम खर्च भएको बताएका छन् ।
यो सिंहासन केवल राजाको बस्ने स्थान थिएन । यो मुगल साम्राज्यको शक्ति, सम्पन्नता र गौरवको प्रतीक बनिसकेको थियो । विदेशी यात्रीहरू र व्यापारीहरूले आफ्नो यात्रावृत्तान्तमा यसको भव्यताको वर्णन गरेका छन् ।
तर इतिहास सधैं वैभवले मात्र भरिएको हुँदैन । सन् १७३९ मा फारसका शासक नादिर शाहले भारतमाथि आक्रमण गरे । दिल्ली कब्जापछि उनले विशाल धनसम्पत्तिसहित मयूर सिंहासन पनि लगेका थिए ।
त्यसपछि मयूर सिंहासन रहस्यको विषय बन्न पुग्यो । केही इतिहासकारका अनुसार त्यसलाई टुक्र्याएर विभिन्न रत्न अलग गरिएको थियो भने कतिपयले त्यो समयक्रममा हराएको विश्वास गर्छन् । आजसम्म पनि वास्तविक मयूर सिंहासन कहाँ गयो भन्ने प्रश्नको स्पष्ट उत्तर छैन ।
कतिपय इतिहासविद्हरूका अनुसार विश्वप्रसिद्ध केही रत्नहरू, जसमा चर्चित हिराहरू पनि समावेश छन्, कुनै न कुनै रूपमा त्यही सिंहासनसँग जोडिएका हुन सक्ने अनुमान गरिन्छ । यद्यपि यस विषयमा पूर्ण ऐतिहासिक सहमति भने छैन ।
इतिहासका अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार मयूर सिंहासनको कथा केवल एउटा राजसी वस्तुको कथा होइन । यो साम्राज्यको उत्थान, शक्ति संघर्ष र इतिहासको अस्थिरताको कथा पनि हो । कहिलेकाहीँ संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली प्रतीक पनि समयको धुलोभित्र हराउन सक्छ भन्ने उदाहरणका रूपमा यसलाई लिने गरिन्छ ।
